जिल्हा हवामान

गडचिरोली जिल्ह्याचे हवामान

गडचिरोली जिल्ह्याचे हवामान मोसमानुसार बदलत असते. उन्हाळ्यात जिल्ह्यामध्ये खुपच उष्णता जाणवते तर हिवाळ्यात खुपच थंडी असते. जिल्ह्याची सरासरी आद्रता ६२ टक्के आहे.

जिल्ह्यामध्ये आतापर्यंत २० मे १९९२ रोजी ला सर्वात जास्त ४६.३ डी.से. एवढे व ५ जानेवारी १९९२ रोजी सर्वात कमी ५.० डी.से. एवढे तापमान नोंदले गेलेले आहे.

गडचिरोली जिल्ह्यातील पर्जन्यमान

गडचिरोली जिल्ह्यात मुख्यतः दक्षिण- पश्चिम मान्सून वाऱ्यामुळे जून, जुलै, ऑगस्ट व सप्टेंबर या महिन्यात पाऊस पडतो. जिल्ह्यात नेहमी जुलै व ऑगस्ट या महिन्यात भरपूर प्रमाणात पाऊस पडून नदी नाल्यांना पुर येतो.

खालील तक्ता वर्षनिहाय जिल्ह्यात झालेल्या तालुक्याचे पर्जन्यमान दर्शविते.
सरासरी पडलेल्या पावसाचे प्रमाण – मागील ६ वर्षे (पाऊस मिमी मध्ये )

अ.क्र. तालुका सरासरी पर्जन्यमान 2013 2014 2015 2016 2017 2018
एकूण पर्जन्यमान % एकूण पर्जन्यमान % एकूण पर्जन्यमान % एकूण पर्जन्यमान % एकूण पर्जन्यमान % एकूण पर्जन्यमान %
1 गडचिरोली 1619 2107 130.1 1130 69.8 900.6 55.6 1560 96.4 903.3 61.2 1254 85
2 धानोरा 1748 2032 116.3 1266 72.4 848.4 48.5 1586 90.8 836.8 52.2 1340 83.6
3 आरमोरी 1365 2098 153.6 1130 82.8 785 57.5 1614 118.2 995.3 80.6 1020 82.6
4 देसाईगंज 1427 2403 168.3 900.1 63.1 885 62 1370 96 837.2 64.6 1165 89.8
5 कुरखेडा 1537 1748 113.8 1078 70.2 1244 81 1573 102.3 1076 77.3 1081 77.6
6 कोरची 1547 1857 120 1307 84.5 1025 66.3 1345 86.9 1186 85.2 1078 77.4
7 चामोर्शी 1537 1784 116.1 1244 80.9 1397 90.9 1833 119.2 1153 82.8 1179 84.6
8 मुलचेरा 1537 2192 142.6 1385 90.1 1204 78.4 2294 149.2 1056 75.8 1515 108.8
9 एटापल्ली 1461 1977 135.3 1080 74 1168 79.9 1795 122.9 994.1 76.3 1362 104.5
10 भामरागड 1461 2756 188.7 1598 109.4 1775 121.5 2193 150.1 1235 94.7 1653 126.8
11 अहेरी 1471 2123 144.3 1265 86 1276 86.7 1845 125.4 1054 79.8 1677 127
12 सिरोंचा 1312 1789 136.3 839 63.9 1083 82.5 1370 104.4 806.9 70.2 1628 141.6
एकूण १२ तालुके 1502 2031 135 1168 78 1115 74 1659 110 1002 74 1316 97.1

जिल्ह्यातील जमिनीची विविधता व वैशिष्ट्ये

भौगोलिकदृष्ट्या वैनगंगा खोरे हा जिल्ह्यातील एक विशिष्ट भाग आहे. गडचिरोली, आरमोरी, चामोर्शी, अहेरी व सिरोंचा तालुक्यांचा या भागाखाली समावेश आहे.

जिल्ह्याच्या मुख्य भागावर मोठया प्रमाणावरील लोखंडीपणा येत आहे. गोदावरी आणि प्राणहिता नद्यांवरील एक पट्टी सोडून जिल्ह्यातील मुख्य फिजीओ ग्राफिक वैशिष्ट्ये उच्चतम ते मध्यम आराम असलेल्या सरकोंडा, भामरागड, अहेरी आणि दंडकारण्य पर्वत रांग आहेत.जिल्ह्याच्या निचरा भूभागातून वेगळ्या टेकड्यांसह भौगोलिक रचनेचे वर्णन केले जाते.

जिल्ह्यातील मुख्य नदीचे खोरे गोदावरी जिल्याची दक्षिणेकडून सीमा आहे आणि पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहते. गोदावरीचे प्रमुख उपनियंत्रण म्हणजे प्राणित्ता उप-खोरे आहेत ज्याचे नाव दोन प्रमुख उप-तळवे अर्थात वायंगंगा व वर्धा नदीचे चमोरा तालुक्यातील चाप्राला गावाजवळ संगम झाल्यानंतर दिले जाते. आणि इंद्रावती उप-बेसिन या दोन उप-बेसिनच्या उपनानुदानुषी समांतर ड्रेनेज नमुन्याचे जाळे दर्शवतात.

जिल्ह्याच्या पूर्वेकडील भाग म्हणजेच धनोरा, इटापल्ली, अहेरी आणि सिरोंचा तालुक्या काही जिल्ह्याच्या कोणत्या भागात जास्त आहेत आणि त्यास घनदाट जंगलाने व्यापलेला आहे. जिल्ह्यात भामरागड, टिगड, पलसगड व सुरजागड या भागामध्ये हिल्स आहेत.

जिल्ह्यातील मुख्य जमिनीवर माती, चिकणमाती, वालुकामय चिकणमाती, गहरी काळी माती, लालसर तपकिरी आणि पिवळा तपकिरी माती डोंगराळ पर्वतरांगांमध्ये, तपकिरी आणि मातीची भूप्रदेश आणि लेटाइट आणि लेडीयटीक माती आहे.

भूगर्भशास्त्र व जमिनीची माहिती

भूगर्भशास्त्रानुसार जिल्ह्याच्या भूगार्भाची / जमिनीची डेक्कन ट्रॅप वगळता जवळजवळ सर्व भौगोलिक रचना आहे. जिल्ह्यात लोह धातू, बेस मेटल्स, बॅरेट्स, चुनखडी इत्यादी प्रमुख आर्थिक खनिजे सापडतात व आहेत.

जिल्ह्याला स्ट्रक्चरल, ड्यूनेडेशन आणि फ्ल्युव्हील मूळच्याजिल्ह्याला स्ट्रक्चरल, ड्यूनेडेशन आणि फ्ल्युव्हील मूळच्या सहा भौगोलिक भागांमध्ये विभागले जाऊ शकते.

गडचिरोली जिल्ह्यात कृषी व कृषीवर आधारित उत्पादन पद्धती

गडचिरोली जिल्ह्यात घेण्यात येणारी कृषीवर आधारित मुख्य पिके व विक्रीसाठी उपलब्ध बाजारपेठेची माहिती खालीलप्रमाणे आहे;

पिकाचे प्रकार पिकाचे नाव पिकाचा कालावधी उपलब्ध बाजारपेठ
मुख्य बागायत पिके

खरीप

रब्बी

भात

गहू
हरबरा

जून ते नोव्हे.

सप्टें. ते फेब्रु.
सप्टें. ते जाने.

गडचिरोली, राज्य

गडचिरोली
गडचिरोली

बिगर बागायती मुख्य पिके

खरीप
रब्बी

तूर
मुंग
कडधान्य
सोयाबीन
तीळ
कापूसगहू
हरभरा
जून ते नोव्हे,
जून ते जाने.
जून ते ऑक्टो.
जून ते ऑक्टो.
जून ते ऑक्टो.
जून ते जाने.सप्टें. ते फेब्रु.
सप्टें. ते जाने.
गडचिरोली
गडचिरोली
गडचिरोली
गडचिरोली, राज्य
गडचिरोली
गडचिरोली, राज्यगडचिरोली, गडचिरोली
मुख्य नगदी पिल्के

खरीप व रब्बी

सोयाबीन
कापूस
शेंगदाणा
तिळ
मिरची
जून ते ऑक्टो.
जून ते जाने.
जून ते ऑक्टो.
सप्टें. ते नोव्हे.
सप्टें. ते मार्च
राज्य
राज्य
गडचिरोली
गडचिरोली
तालुका कृबाऊस, जिल्हा

जिल्यात उपलब्ध असलेल्या जंगलाखालील जमिनीचे क्षेत्र, वाहिताखालील जमिनीचे क्षेत्र, पडीत जमिनीचे क्षेत्र, अकृषक जमिनीचे क्षेत्र व ईतर जमिनीच्या क्षेत्राची सांखीकीय आकडेवारी खालीलप्रमाणे आहे.

जमिनीचे प्रकार क्षेत्र /संख्या
जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्र १४९१५५४ हे.
जंगलाखालील क्षेत्र ११३३००९ हे.
वहीती अयोग्य क्षेत्र ६३८९५ हे.
वाहितीखालील क्षेत्र २८९५०६ हे.
वापरात असलेल्या अकृषक जमिनीचे क्षेत्र १७७५२ हे.
पडीत जमीन १८७२४ हे.
ईतर पडीत जमिनी (संदर्भ वर्ष १९९८-९९) ६३१३६ हे.
निव्वळ ओलिताखालील क्षेत्र ६३१३६ हे.
एकूण ओलिताखालील क्षेत्र ६३१३६ हे.
अन्न धान्य पिकाखालील क्षेत्र १९३३५१ हे.

जिल्ह्यातील जमीन धारकांचे वर्गीकरण खालील तक्त्यात दिलेले आहे.

जमीन धारकाचे प्रकार संख्या
२ हे. चे आत जमीन धारकांची संख्या ६९६१३
२हे. चे वर व १० हे. चे आत जमीन धारकांची संख्या ३७७००
१० हे. चे वर असलेल्या जमीन धारकांची संख्या १६००
एकूण जमीन धारकांची संख्या १०८९१३

(सौजन्य – जिल्हा सांख्यिकी कार्यालय अहवाल 1999-2000)